Melbet Hiriyaalee Hojii

Ispoortiin waan hin tilmaamamneef, qarshiin ispoortii kamiyyuu mo’amuu danda’a; kunis kaazinootaafis akkasuma – hanga maashinoota ‘slots’ kanneen RTP ol’aanaa qaban keessattillee, mo’icha kee tilmaamuu hin dandeessu, carraa mo’amuu yaadatti qabachuu qabda. Haa ta’u malee, Melbet‘n galii yeroo hundaa ofiif mirkaneessuuf carraan ammayyuu jira: kanaaf, hiriyaa keenya ta’uudhaan hariiroo kee dhaabbata kana waliin qabdu sadarkaa haaraatti ol guddisuu qabda.

Hiriyaa ta’uu danda’an, maallaqni sababa malee akka hin kennamne hubachiisuu barbaanna: nuti akka isin tiraafika uumamaa gara marsariitichaatti fiduuf nu gargaartan eegna, jechuunis maamiloota haaraa herrega isaanii guutanii fi qamaara taphatan. Namoonni kun isin barbaadaa gara BC fiduu, nutis tajaajila keenyaaf fedhii akka qabaatan gochuuf waan nuuf danda’ame hunda ni goona, akkasumas isiniif madda bu’aa gaarii yeroo yeroon argamu akka ta’an ni goona.

Daldalli qumaaraa interneetii irratti gaggeeffamu naannoo dorgommii cimaa kan itti dhaabbatoota addunyaa mararraa dhufan kumaatamaan lakkaa’aman waliin dorgomuu qabduudha. Melbet dabalataan biyyoota dhibbaa ol keessatti ni hojjeta – kutaa gabaa mataa keenyaa qabna, garuu qabxiilee addaa naannoo hunda tilmaama keessa galchuufi tajaajila marsariitichaa seeraan bakka itti argamnu hundatti haala walqixa bu’a qabeessa ta’een beeksisuu akka hin dandeenye ifa dha. Haala kana keessatti, hiriyaa keenya – isin – akka ejentoota beeksisaatti hirmaachisuu caalaa furmaanni bu’a qabeessi biraa hin jiru.

Hojiin hiriyaa, maamiloota haaraa gara marsariitii yookiin appilikeeshinii taphaatti fiduu dha. Akkamitti sirriitti kana akka hojjettan nuuf barbaachisaa miti, haalli jiru tokkichi seera kabajuu fi odeeffannoo waa’ee biraandichaa amanamummaadhaan babal’isuu qofa. Hirmaataan kallattiidhaan meeshaa beeksisaa irratti hojjechuun isa hin barbaachisu, sababni isaas viidiyoowwaniifi baaneroonni isaaniif ni kennamu; wanti isin irraa eegamu, waan haaraa yaaduun, beeksisa sanaaf ‘caasaa’ uumuu dha, fakkeenyaaf barreeffama odeeffannoo kennu, agarsiisa Yuutiyuubii fi kkf.

Hirmaataan hundi Melbet irraa geessituu (link) dabarsaa ni argata – fayyadamtoota qabiyyee keetii geessituu kana fayyadamuun BC fi kaazinoowwan keenya kan onlaayinii irratti akka galmaa’an affeeri, deebii isaatiinis bu’aa qulqulluu maamiltoota haaraa irraa argamu irraa hir’ina ni argatta. Yeroo wal fakkaatutti, kampaanichi karaalee komishinii ittiin kaffalan adda addaa qopheesseera – hordoftoonni fidaman tapha itti fufuu isaaniitiin galii dhaabbataa argachuu, galmee tokkoof kaffaltii al tokkoo argachuu, yookaan haalawwan wal-makaa ta’aniin waliin hojjechuu dandeessa.

Kaka’umsi guddaan hiriyaan sagantaa hirmaachisaa Meelbeet keessatti hirmaachuuf qabu, gumaacha maallaqaa kampaanichi maamiloota haaraa harkisuuf taasisuudha. Unkiin tumsaa marii dhuunfaa hoogganaa dhuunfaa wajjin taasifamu keessatti murtaa’a – wanti sirriitti maaliif maallaqa akka argattan fedhii hiriyaa qofa irratti osoo hin taane, tiraafika uumamaa hammamii akka harkisuu fi naannoo seeraa kam keessatti akka hojjetu irrattis hundaa’a. Oduun guddaan hiriyaa haaraa ta’uu danda’uuf, daangaan gubbaa isa/ishee hin daangessu ta’uu isaati: akkuma ulaagaalee hiriyummaa jalatti argachuu dandeessetti, yeroo waliigaltee keessatti hamma sanuma sirriitti ni argatta.

Caasaa komishinii

Akkaataa sagantaa komishinii irratti waliigalteetti, maamila haaraa galmeessisuuf kaffaltii yeroo tokkoo fi gocha isaanii kan Meelbiitiif bu’aa argamsiisu irraa hir’ina yeroo yeroo argachuu dandeessu. Jalqaba tumsaarratti, hiriyaan bu’aa ‘guddiftota’ isaa irraa argamu keessaa %20 argachuuf yaada qabaachuu danda’a, yoo amala tiraafika keessanii kan uumamaa ta’uu isaa mirkaneessuu dandeessan immoo, komishinicha hanga %40tti dabaluuf qophiidha.

Kaffaltiiwwan 480 ETD gadi ta’an hin raawwataman; yoo maallaqni barbaadamu hin guutamne, komishiniin kaffaltii itti aanutti hiriyaa hojiitiif ni dabarfama. Yeroo gabaasaa darbe keessatti yoo xiqqaate fayyadamtoota haaraa sadii hawwachuu qabda.

Akka miseensa Melbetitti galii keessan akkamitti guddisuu dandeessu

Maamiloonni yeroo hundaa fi komishiniin bu’aa isaan argamsiisan irraa gumaacha yeroo yeroon argamu, sagantaa hirmaannaa Melbet irraa bu’aa guddaa argachuuf karaa isa mirkanaa’aa dha. Maamilli dhaabbataan yeroo baay’ee daawwataa duraanuu fedhii qabuudha – nama jalqaba ispoortii fi qamaaraa yookaan qamaara kaazinoo toora interneetii irratti fedhii qaba ture. Qabiyyee hirmaattota akkasii hanga danda’ametti ofitti harkisuu dandeessu uumi – isaan beeksisa suuta itti makame irrattillee ni fedhu. Faallaa kanaatiin, hirmaattonni qophii hin qabne salphaatti hin hirmaatan, kanaafuu beeksisa marsariitii idilee qajeelfama bilcheessuu qabu irratti gochuun bu’aa homaatuu hin qabaatu.

Faayidaan ijoon sagantaa hirmaattummaa, yeroo booda, carraaqqii dabalataa isin irraa hin barbaanneen madda galii isin ta’uu danda’uu isaati. Haa ta’u malee, faayidaawwan hirmaataa Melbet ta’uu achumatti hin dhaaban – kunoo wanti biraa eeruun barbaachisu:

• Komiishiniin akka dhibbeentaa bu’aa argameetti yookaan gocha tapha tokkoon tokkoo irratti kaffaltii yeroo tokkoo ta’uun fudhatamuu danda’a;
• Baay’inni meeshaalee beeksisaa qophaa’oo kan Melbet, kan qabiyyee keessanitti waliin fayyadamuuf isa sirrii ta’e akka argattan isin dandeessisa.
• Dhaabbatichi, boonasii addaa dhiyeessuudhaan, maamiloonni karaa geessituu keessanii galmaa’uuf fedhii dabalataa akka qabaatan gargaara;
• Hiriyaan gabaasa sa’aatii sa’aatiin haaromfamu hordofuu danda’a;
• Yoo barbaachisaa ta’e, tajaajilli deggersaa sa’aatii guutuu gargaaruuf qophaa’aadha;
• Kaffaltiin yeroo dinqisiisaa ta’een raawwatama, akkasumas hiriyaa qofaatu mala itti fayyadamu filata.

Dabalataan ibsamuu kan qabu, gaariin keenya Sarara ispoortii Sagantaalee kumaatamaan lakkaa’amanii fi kaazinoon onlaayinii bashannana fedhii hundumaaf ta’u, maamiltoota tursiisuuf gargaaruun galii yeroo dheeraa ni mirkaneessu.

Gama gad-aanaatiin, dhugaa isaa haa fudhannu: ammaaf komishinii kaffaluuf filannoowwan baay’ee kan maallaqa biyya keessaa hin qabnu, garuu iddoowwan itti kaffalamu babal’isuuf hojjechaa jirra.

Sagantaan Hirmaattotaa Melbet warra akkamitti dhaggeeffattoota hawwachuu fi tajaajila dhaabbata keenyaa isaanitti ‘gurguruu’ beekaniif furmaata isa filatamaadha. Bulchiinsi, hanga wanti hundi seera qabeessa ta’ee fi tooftaalee gowwoomsaa malee, hirmaattonni danda’aman akkamitti maamiloota markaa kanaaf akka barbaadan irratti dhugumatti daangaa hin kaa’u. Fayyadamtoota gara marsariitichaatti harkisuuf, gatii gaariin kaffaluuf qophiidha: yoo xiqqaate al tokko galmeeffamuu isaaniif, yookaan bu’aa irraa hir’ina yeroo hundaa ta’een, filannoon isin bira jira. Kaffaltiin torbanii baajata keessan bu’a qabeessummaan akka karoorfattan, madda tiraafikaa keessanitti deebisanii invast gochuu dabalatee, isin dandeessisa.